Pelvik organlar; pelvik taban kasları, bağlar ve bağ dokusu katmanlarıyla yerinde tutulur. Bu destek zayıfladığında organlar vajinanın içine ya da dışına doğru sarkabilir; bu duruma pelvik organ sarkması denir. Sistoselde mesane ile vajina arasındaki destek katmanı zayıflar ve mesane vajinanın ön duvarını içeri doğru iter. Birçok kadında birden fazla bölgede sarkma birlikte bulunur; rahim ve vajina arka duvarı sarkmaları Rahim Sarkması ile Rektosel ve Enterosel sayfalarında ele alınır.
Nedenleri
Başlıca neden gebelik ve vajinal doğumdur. Menopoz, yaş alma, sık ağır kaldırma, fazla kilo, kabızlığa bağlı ıkınma ve sigara ya da astım gibi nedenlerle süren öksürük de sarkmaya katkıda bulunur. Bazı kişilerde bağ dokusunun yapısıyla ilgili kalıtsal bir yatkınlık bulunur.
Belirtiler
Hafif sistosel çoğu zaman belirti vermez ve muayenede fark edilir. Belirti verdiğinde şunlar görülebilir:
- Vajinada dolgunluk, basınç ya da aşağı doğru çekilme hissi
- Vajinada ele gelen ya da vajina girişinden dışarı taşan bir şişlik
- İdrar akımının yavaşlaması ya da kesik kesik olması, mesanenin tam boşalmadığı hissi
- Sık idrara çıkma, ani sıkışma hissi ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
- Öksürme ya da efor sırasında idrar kaçırma
Değerlendirme
İdrar, bağırsak ve cinsel işlevle ilgili şikâyetler ayrıntılı olarak sorulur. Muayene sırtüstü, gerekirse ayakta yapılır; ıkınma ve öksürme sırasında sarkmanın derecesine ve idrar kaçıp kaçmadığına bakılır. Sarkmanın vajinanın ön, orta (rahim ya da vajina kubbesi) ve arka bölmelerindeki derecesi, POP-Q adı verilen standart bir ölçüm sistemiyle kaydedilebilir. Pelvik taban kaslarının gücü ve menopoza bağlı vajinal incelme de değerlendirilir. İdrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar ultrasonla ölçülebilir. Sarkma muayenede saptanıyorsa görüntüleme genellikle gerekmez. İdrar kaçırma ameliyatı da düşünülüyorsa ameliyattan önce ürodinami yapılır; bu inceleme İdrar Kaçırma sayfasında anlatılır.
Cerrahi dışı seçenekler
Şikâyete yol açmayan sistosel tedavi gerektirmeyebilir ve kontrollerle izlenir. Şikâyet varsa önce cerrahi dışı seçenekler konuşulur:
- Yaşam tarzı: Vücut kitle indeksi 30’un üzerindeyse kilo verilmesi, ağır kaldırmanın azaltılması ve kabızlığın önlenmesi ya da tedavisi önerilir.
- Pelvik taban kas egzersizleri (Kegel egzersizleri): Şikâyet veren hafif ya da orta derecede sarkmada (POP-Q evre 1-2), uzman gözetiminde en az 16 hafta sürdürülen bir program ilk seçenek olarak düşünülür.
- Pesser: Vajinaya yerleştirilerek sarkan organları destekleyen, çoğunlukla silikondan yapılmış bir araçtır; tek başına ya da egzersizlerle birlikte kullanılabilir. Kullanımı Rahim Sarkması sayfasında ayrıntılı anlatılır.
- Vajinal östrojen: Menopoza bağlı vajinal kuruluk ve incelme varsa vajinaya uygulanan östrojen önerilebilir.
Cerrahi tedavi
Şikâyetleri cerrahi dışı tedaviyle geçmeyen ya da bu tedavileri istemeyen kişilerde ameliyat konuşulur. Sistoselde uygulanan ameliyat ön duvar onarımıdır (anterior kolporafi): Vajinanın ön duvarından açılan bir kesiyle mesane ile vajina arasındaki zayıflamış destek katmanı eriyen dikişlerle onarılır ve vajina duvarı kapatılır. İngiltere’nin ulusal klinik kılavuzlarını hazırlayan kurum NICE, bu onarımın sentetik örgü (mesh) kullanılmadan, kişinin kendi dokusuyla yapılmasını önerir. Rahim ya da vajina kubbesi sarkması da varsa ön duvar onarımı bu bölgeyi destekleyen bir ameliyatla birlikte yapılabilir. Ameliyat genel ya da spinal anesteziyle, bazı durumlarda lokal anesteziyle yapılabilir.
İdrar kaçırma şikâyeti olmayan kişilerde ön duvar onarımından sonra idrar kaçırma ortaya çıkabileceği ve ek tedavi gerekebileceği önceden konuşulur. NICE, bu kişilerde idrar kaçırmayı önlemek amacıyla ayrıca bir ameliyat yapılmamasını önerir. Stres tipi idrar kaçırma da varsa iki sorunun aynı ameliyatta ya da ayrı ayrı ele alınmasının yarar ve riskleri karşılaştırılır.
Vajinal yoldan örgü (mesh) kullanımı
Sarkma onarımını güçlendirmek amacıyla vajinal yoldan sentetik örgü yerleştirilmesi; örgünün vajinada açığa çıkması, ağrı, enfeksiyon ve mesane ya da bağırsak yaralanması gibi ciddi komplikasyonlar nedeniyle birçok ülkede kısıtlanmıştır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) Nisan 2019’da, sarkmanın vajinal yoldan onarımı için üretilen ve o tarihte piyasada kalan örgülerin satışının durdurulmasını üreticilerden istemiştir; bu ürünler ön duvar sarkması (sistosel) onarımına yönelikti. Karar, idrar kaçırmada kullanılan askıları ve karın yoluyla yerleştirilen örgüleri kapsamaz. NICE de ön ve arka duvar sarkmasında vajinal yoldan örgü kullanılmasının yalnız araştırma kapsamında yapılmasını önermektedir. Bu örgüler ABD, Birleşik Krallık, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi ülkelerde piyasadan çekilmiş ya da kullanımları sınırlandırılmıştır. Karın yoluyla örgü kullanılan sarkma ameliyatları ayrı bir gruptur ve Rahim Sarkması sayfasında ele alınır.
Ameliyat sonrası süreç
Ameliyattan sonra kısa bir süre idrar sondası ve vajinada tampon bulunabilir. Vajinadaki dikişler eridikçe birkaç hafta krem renkli akıntı ve kahverengi lekelenme görülebilir; kötü kokulu akıntı değerlendirilmelidir. İyileşme döneminde ağır kaldırma, ıkınma, yoğun egzersiz ve kabızlıktan kaçınılır. Günlük işlere dönüş kademeli olur; cinsel ilişkiye ne zaman dönülebileceği kontrol muayenesinde belirlenir. Ameliyattan altı ay sonra vajinal muayeneyi de içeren bir kontrol önerilir.
Olası riskler
Kanama, enfeksiyon, idrar yolu enfeksiyonu, kan pıhtısı ve anesteziye bağlı sorunlar görülebilir. Mesane ya da idrar borusu (üreter) yaralanması seyrek görülen bir risktir. Ameliyattan sonra stres tipi idrar kaçırma ortaya çıkabilir; idrar yapmada güçlük ve kabızlık olabilir. Bazı kadınlarda cinsel ilişkide ağrı gelişebilir. Sarkma zamanla aynı bölgede yeniden oluşabilir ya da vajinanın başka bir bölümünde sarkma gelişebilir. Ameliyat sarkmayı düzeltse bile tüm şikâyetler geçmeyebilir.