Rahim, rahim ağzına tutunan bağlar ve pelvik taban kaslarıyla yerinde tutulur. Bu destek zayıfladığında rahim vajinanın içine doğru iner; ileri durumlarda vajina girişinden dışarı taşabilir. Birçok kadında birden fazla bölgede sarkma birlikte bulunur. Rahmi daha önce alınmış kadınlarda vajinanın üst ucu da aynı şekilde aşağı inebilir; buna vajina kubbesi sarkması denir.
Nedenleri ve belirtileri
Gebelik ve vajinal doğum başlıca nedendir. Menopoz, yaş alma, fazla kilo, uzun süreli kabızlık, süreğen öksürük ve sık ağır kaldırma da sarkmaya katkıda bulunur. Hafif sarkma çoğu zaman şikâyete yol açmaz. Belirti verdiğinde şunlar görülebilir:
- Vajinada ağırlık, dolgunluk ya da aşağı doğru çekilme hissi ve bel ağrısı
- Vajinada ele gelen ya da vajina girişinden dışarı çıkan bir şişlik
- İdrar ya da dışkı boşaltmada güçlük, sık idrara çıkma ve idrar kaçırma
- Cinsel ilişkide rahatsızlık
Vajina dışına taşan dokuda yara (ülser) ve kanama gelişebilir.
Değerlendirme
İdrar, bağırsak ve cinsel işlevle ilgili şikâyetler, gebelik isteği ve genel sağlık durumu sorulur. Muayenede sarkmanın derecesi ıkınma sırasında, gerekirse ayakta değerlendirilir; vajinanın ön, orta ve arka bölmeleri ayrı ayrı incelenir ve POP-Q sistemiyle kaydedilebilir. Pelviste bir kitle ya da başka bir hastalık bulunmadığından emin olunur. Rahmin korunup korunmayacağı konuşulurken anormal rahim kanaması ya da ailede rahim veya rahim ağzı kanseri öyküsü gibi durumlar göz önünde tutulur. İdrar kaçırma ameliyatı da planlanıyorsa ameliyattan önce ürodinami yapılır.
Cerrahi dışı seçenekler
Şikâyete yol açmayan sarkmada tedavi gerekmeyebilir. Şikâyet varsa gerekirse kilo verilmesi, ağır kaldırmanın azaltılması ve kabızlığın önlenmesi önerilir; uzman gözetiminde pelvik taban kas egzersizleri (Kegel egzersizleri) ve menopoza bağlı vajinal kuruluk varsa vajinal östrojen değerlendirilir.
Pesser, vajinaya yerleştirilerek rahmi ve vajina duvarlarını destekleyen, çoğunlukla silikondan yapılmış bir araçtır. Halka, küp ve Gellhorn gibi farklı tür ve boyutları vardır; uygun pesseri bulmak için birden fazla deneme gerekebilir. Ameliyatı ertelemek ya da ameliyattan kaçınmak isteyenler, çocuk sahibi olma planı tamamlanmamış olanlar ve ameliyat riski yüksek olanlar için bir seçenektir. Halka pesseri bazı kadınlar kendisi çıkarıp temizleyerek yeniden takabilir; küp pesser her gün çıkarılıp temizlenir. Pesser düzenli aralıklarla çıkarılıp temizlenir ve vajina kontrol edilir; ciddi komplikasyonları önlemek için en az altı ayda bir çıkarılması önerilir. Akıntı, vajina duvarında yara ve kanama, pesserin düşmesi ya da çıkarılmasında güçlük olası sorunlardır. Menopozdan sonra vajina duvarında yara oluşma riskini azaltmak için vajinal östrojen önerilebilir.
Cerrahi seçenekler
Şikâyetleri cerrahi dışı tedavilerle geçmeyen ya da bu tedavileri istemeyen kişilerde ameliyat konuşulur. Seçim; rahmin korunması isteği, gebelik planı, cinsel yaşam, eşlik eden sarkmalar, önceki ameliyatlar ve genel sağlık durumuna göre yapılır. Bu ameliyatların uzun dönem sonuçlarına ilişkin veriler sınırlıdır; rahim sarkması için önerilen ameliyatlardan birinin diğerlerinden daha iyi olduğu kesin olarak gösterilmemiştir.
- Vajinal histerektomi: Rahim vajina yoluyla alınır; gerekirse vajinanın üst ucu dikişlerle leğen kemiğinin arka bölümündeki bir bağa (sakrospinöz bağ) asılarak desteklenir. Histerektominin yöntemleri ve riskleri Laparoskopik (Kapalı) ve Açık Cerrahi sayfasında anlatılır.
- Sakrospinöz histeropeksi: Rahim korunur; vajinadan açılan bir kesiyle rahim ağzı dikişlerle sakrospinöz bağa asılır.
- Manchester ameliyatı: Rahim korunur; rahim ağzı kısaltılarak rahim dikişlerle yerinde desteklenir. Gelecekte gebelik isteyenlerde önerilmez.
- Sakrohisteropeksi: Rahim korunur; karın yoluyla, açık ya da laparoskopik yöntemle rahme tutturulan sentetik örgü (mesh) omurganın alt ucundaki sağrı kemiğine (sakrum) sabitlenir. Örgü kalıcıdır.
- Vajina kubbesi sarkmasında: Vajinanın üst ucu vajina yoluyla sakrospinöz bağa dikişlerle asılabilir (sakrospinöz fiksasyon) ya da karın yoluyla sentetik örgüyle sakruma sabitlenebilir (sakrokolpopeksi).
- Kolpokleizis: Vajina duvarlarının dikişlerle birbirine tutturularak vajinanın kapatılmasıdır. Ameliyat süresi kısadır; vajinal cinsel ilişki düşünmeyen ve ameliyat riski yüksek olan kişilerde değerlendirilir. Bu ameliyattan sonra vajinal ilişki mümkün değildir.
Karın yoluyla yerleştirilen örgüler, sarkma onarımında vajinal yoldan kullanılan örgülerden ayrı bir gruptur ve ABD’de 2019’da satışı durdurulan ürünler arasında yer almaz. Vajinal yoldan örgü kullanımına ilişkin düzenlemeler Sistosel (İdrar Torbası Sarkması) sayfasında anlatılır. Ameliyatta örgü kullanılacaksa türü, kalıcı olup olmadığı ve olası riskleri önceden açıklanır; ürünün adı ve üreticisi gibi bilgilerin yazılı olarak verilmesi önerilir.
Ameliyat sonrası süreç
Vajinal ve laparoskopik ameliyatlardan sonra genellikle bir iki gün hastanede kalınır; açık karın ameliyatlarında bu süre daha uzun olabilir. Kısa bir süre idrar sondası ve vajinada tampon bulunabilir. Dört ila altı hafta kadar ağır kaldırma, ağır ev işleri ve yoğun egzersizden kaçınılır. Vajinal ameliyatlardan sonra cinsel ilişki, yüzme ve sıcak havuz kullanımı bir süre ertelenir. İşe dönüş, işin türüne ve yapılan ameliyata göre değişir. Ameliyattan altı ay sonra vajinal muayeneyi de içeren bir kontrol önerilir; örgü kullanıldıysa örgünün vajinada açığa çıkıp çıkmadığına bakılır.
Olası riskler
Kanama, enfeksiyon, idrar yolu enfeksiyonu, bacaklarda ya da akciğerlerde kan pıhtısı ve anesteziye bağlı sorunlar her ameliyatta görülebilir. İdrar yapmada güçlük, sıkışma ya da stres tipi idrar kaçırma belirtilerinin başlaması veya artması ve cinsel ilişkide ağrı gelişebilir. Sakrospinöz bağa yapılan asma ameliyatlarından sonra kalçada, çoğu zaman kendiliğinden geçen bir ağrı olabilir. Karın yoluyla yapılan ameliyatlarda mesane, bağırsak ya da idrar borusu (üreter) yaralanması ve yapışıklık riski vardır. Örgü kullanılan ameliyatlardan sonra örgü vajinaya, mesaneye ya da bağırsağa doğru ilerleyebilir ve ek ameliyat gerekebilir. Sarkma zamanla aynı ya da başka bir bölmede yeniden oluşabilir.